ìåçîé äôìî"ç åçáøé ÷éáåõ ÷øéú òðáéí, úù"ç 1947- 1948
ã"ø éòì éùøàì
àãø á' úùñ"ç - ôáøåàø 2008
éòì éùøàì, 'ùäðä ðôì áï á÷øáåú'; (úùñ"å 2006), öéåø òì èéåèåú äîç÷ø:
'äôìîç å÷øéú-òðáéí úù"ç 1947-1948'
èëðé÷ä îòåøáú òì ðééø
à. çáåøúéåú áéï çééìéí åàæøçéí
÷åøåúéäí ùì çáøé ÷éáåõ ÷øéú òðáéí åçééìé äîçðä äâãåì åäîô÷ãä ùì 'ääâðä' åäôìî"ç, ùçðå áùèçå áéîéí äîëøéòéí ùì îìçîú äòöîàåú ùì îãéðú éùøàì, áùðú úù"ç 1947 – 1948, äí ôøùú ç÷ø îòðééðú åéçåãéú ùì éçñé àæøçåú-öáà áúåìãåú äéùåá äéäåãé äçãù áàøõ-éùøàì. àîðí, çáøé ä÷éáåõ, ùð÷øà àæ '÷áåöä', ìà äéå 'àæøçéí' áîåáï äî÷åáì åäîìà, îòöí äâãøúå åò÷øåðåúéå, åîùåí çáøåúí äôòéìä á'äâðä'. âí äôìî"ç ìà äéä, ëéãåò, öáà ñãéø úÄ÷ðé, åæøéîú äñîëåú äàéøâåðéú áå ðáòä áîéãä øáä îëåçí äøòéåðé-äðôùé åîòîãí äçáøúé ùì çáøéå, åìàå ãåå÷à ðâæø îúô÷éãí ëôé ùäåâãø àå îãøâúí äøùîéú. àó òì ôé ëï îãåáø áôøùú ç÷ø æå, áéçñéí áéï úåùáé éùåá-÷äéìä îøåáã âéìéí åî÷öåòåú àæøçé áîäåúå, ìáéï àðùé ëåç ìåçí åçîåù ùúô÷éãéå öáàééí.
áéï ùúé ä÷äéìåú, çáøé ä÷éáåõ åìåçîé äôìî"ç, ðåöøå éçñé çÂáוּøÈúéוּú äãå÷ä, àîðí àøòéú åéìéãú ùòä äøú òåìí. îøëéáéä äéå: (1) ÷øáä øòéåðéú åúøáåúéú øáä; ÷øéú òðáéí äéä ëàîåø éùåá çìåöé îåáéì åòøëé äöéåðåú, äùúôðåú åäòáåãä äéå ðø ìøâìéäí ùì çáøéå, åøåá ìåçîé äôìî"ç äöòéøéí äúçðëå ìàåø òøëé äçìåöéåú ááéú ääåøéí, áúðåòú äðåòø åäôìî"ç.
(2) ãá÷åú áöéåðåú; çúéøä àì äéòãéí äìàåîééí, ùâåìú äëåúøú áäí äéä ä÷îú îãéðä òáøéú áàøõ-éùøàì; åäîééãé ùáäí áòáåø äìåçîéí ùçðå á÷øéú òðáéí, ôúéçú äãøê ìéøåùìéí äðöåøä åäâðä òì äéùåáéí áãøê àìéä.
(3) îùôçúéåú çìåôéú, àå îùôçúéåú øçáä. çáøé äôìî"ç äìåçîéí á÷øéú òðáéí äåùôòå îñåâ ùì îùôçúéåú çìåôéú àå øçáä ùäåðçìä åøååçä áôìî"ç, àùø áéèìä æøåú åäáãìé îåöà; 'ëàéìå áðé áéú àçã àðå àå áðéí ìîùôçä àçú: äâãåã "ùìðå", äôìåâä "ùìðå", åàôéìå äáñéñ ùìðå åäîùìè ùìðå – àìä îäåéí àú áéúðå äîùåúó. åæåäé äøâùä çùåáä ùéöø ìôé ãòúé äôìî"ç [àöì çáøéå]. äøâùú-áéú âí áúåê ä÷øá'1; åçáøéå ôÄÌúçå ÷øáä îäåúéú àì 'äî÷åí'; åëê ìîùì, 'ðñòðå áìá äøé éäåãä, äÆäøéí ùìðå'2. òì ëê, ðåñôä äîùôçúéåú äøçáä ùäåòð÷ä ììåçîé äôìî"ç îàú çáøé ä÷éáåõ: ãåø äîééñãéí åãåø äáðéí, àùø ðéæåðä áîéãä øáä îøòéåðåú åéùåîéí ðñéåðééí ùì ò÷øåðåú 'îùôçä âãåìä' áçáåøåú çìåöéí åçìåöåú, ëîå îééñãé ÷øéú òðáéí, áú÷åôú äòìéåú äùðéä äùìéùéú. áéñåñä åàéùåøä ùì äîùôçúéåú äøçáä äéúä áòåáãä, ùáðé åáðåú ÷øéú òðáéí äéå çáøé ôìî"ç åìåçîéå á÷øáåú áøçáé äàøõ; ìîùì, âãòåï (â'åðé) ôìàé îô÷ã áâãåã äùéùé, ùðôì á÷øá òì ä÷ñèì áéåí å' àãø á' úù"ç 17 áîàøñ 1948, äéä áðí ùì çìåöéí îøàùåðé ÷øéú òðáéí. åáî÷áéì, çééìéí îï äùåøä òã îô÷ãéí áëéøéí ùì äëåç äìåçí, ìîùì: øôàì (øôåì) àéúï, âéìä áï-ò÷éáà, éöç÷ øáéï åéåñó (éåñôì'ä) èáð÷éï, äéå áðéäí ùì îééñãéí åîðäéâéí àðùé äòìéä äùðéä åäùìéùéú.
á òåáãåú ø÷ò
÷éáåõ ÷øéú òðáéí ùøàùåðé çáøéå òìå ìäúééùáåú áàáéá úø"ó 1920, äéä îéîéå äøàùåðéí îðäéâåúé åîåáéì áúðåòä ä÷éáåöéú åáéùåá äéäåãé áàøõ-éùøàì, åçáøéå îéåæîé äúðåòä ä÷éáåöéú 'çáø ä÷áåöåú'3. ìàçø îàåøòåú äãîéí á÷éõ úøô"è 1929, äå÷í áùèçå áñéñ âãåì ùì àéøâåï ä'äâðä', ùëìì îçðåú öøéôéí åàåäìéí, áúé îìàëä, îçñðéí (ñìé÷éí), îøëæ àéîåðéí, åôòéìåúä ùì ôìåâú 'äðåããú' áôé÷åãå ùì éöç÷ ùãä. îùðú úù"ã 1944, äúâåøøå áùèç ä÷éáåõ çáøé ôìåâåú äôìî"ç, ùçì÷ï äúâáùå áùðéí úù"æ-úù"ç 1947-1948 àì äâãåãéí: äøáéòé – 'âãåã äôåøöéí', äçîéùé - 'âãåã ùòø äâéà', äùéùé – 'âãåã éøåùìéí', åäâãåã äòùéøé. îï äâãåãéí äììå ëåððä çèéáú 'äøàì' øùîéú áéåí é' áðéñï úù"ç 19 áàôøéì 41948.
ìàçø äëøæú 'àéøâåï äàåîåú äîàåçãåú' á'ë"è áðåáîáø', 29 áðåáîáø 1947 è"æ ëñìå úù"ç, òì ñéåí äîðãè äáøéèé åä÷îú îãéðä éäåãéú åîãéðä òøáéú áàøõ éùøàì, ðòùå ùìåùú äééùåáéí: ÷øéú òðáéí, îòìä äçîéùä åðåä àéìï, ùòì ôé úëðéúå ìà ðëììå áâáåìåú îãéðú éùøàì äòúéãéú, îòåæéí ùì àæøçéí - çééìéí. ùèçí ðöìó á÷áéòåú îëìé éøé ÷ìéí åëáãéí, äå÷îå áäï áéöåøéí åùçåú, åîìàé äøëåù åäîæåï áäí äåëï å÷åöá. áî÷áéì äúâáøä áäí îöáú äìåçîéí, ùäúàëñðå áîáðé àáï, öøéôéí åàåäìéí, åááðéï áéú-äáøàä 'áéú ôÆôÆøîï' áîòìä äçîéùä, ùäôê ìòîãú îâï ÷ãîéú åáå ùëðä îô÷ãú çèéáú 'äøàì'5.
÷éáåõ ÷øéú-òðáéí ùÄîù îòéï 'úçðä îøëæéú' åàëñðéä òáåø ë-1500 ìåçîéí çáøé 'ääâðä' åäôìî"ç åðåñòé åîìååé äùééøåú áëáéù éøåùìéí-úì-àáéá, ùçðå áå áàåúí éîéí. äìåçîéí äøáéí ùðôìå á÷øáåú áàéæåø, ð÷áøå ááéú-ä÷áøåú ùì ä÷éáåõ, ùðòùä àæ ìáéú-òìîéï öáàé.
ìåçîéí åúåùáéí ôâåòéí àåùôæå úçéìä á'îøôàä' åááúéäí ùì çáøé ä÷éáåõ, åàçø äå÷í áéú-çåìéí á'áéú ääáøàä' ùì ä÷éáåõ. äï äìåçîéí åäï åäúåùáéí ñáìå îï äîçñåø áîéí åîæåï, îòééôåú, ãëàåï åòöáåú, ñòøú øâùåú ÷ùä åòééôåú øáä, ùáòèééä çåì÷å ìäí 'ëãåøé îøõ' 'ðåáåãøéï'. çáøé ä÷éáåõ ëúáå: 'ëøòðå úçú òåîñ äòåì. øáéí äúäìëå ëöììéí îúåê òééôåú ùì éåí àøåê áëì äùèçéí. ðùàøðå ìáãðå áòåì äùîéøä áòîãåú, äéöéàä ìîùìèéí, äòáåãä áîù÷ ììà îðåçä åììà äôñ÷ä'6. åàéìå äìåçîéí, âí àìä ùìà ðôöòå áâåôí, äéå äìåîé ÷øá åøãåôéí îï äîøàåú ä÷ùéí åäàéøåòéí á÷øáåú, ù÷öøä éãí ìäåùéò.
îøëæ äçééí ùì äìåçîéí, äéä áçãø-äàåëì ùì ÷øéú òðáéí, á'áðéï àøåê åöø. îàôéä, ùàøËáÈÌúä äòìúä òùï, äéúä îöåøôú ìå îùîàìå åçâåøú çìåðåú àøËëéí ä÷éôä àåúå îùìÊùú öããéå ... [áñîåê, îöã ãøåí òì] çì÷ú äãùà ... ùäéä ÷øåç áî÷åîåú øáéí áâìì îéòåè ääù÷àä, éùáå, ùëáå åäñúåááå ÷áåöåú øáåú ùì çéìéí, ùìà ðáãìå áìáåùí îçáøé ä÷áåöä, àåìí ÷ì äéä ìäëéøí, îùåí ùäéå îúâåããéí çáåøåú-çáåøåú. øËáí öòéøéí ìéîéí äéå. åøáéí îäí îâËãìé ùôí. äí ãáøå, ùøå, äúåëçå åäúìåööå áçëåúí ìôúéçú ùòøé çãø-äàÊëì. çãø-äàÊëì ùì ä÷áåöä ìà éëåì äéä ìäëéì ááú àçú àú ëì îàåú äàåëìéí ... åñãøðéí äÈòîãå áùòøéå åäéå îëðéñéí àú äçéìéí ÷áåöåú-÷áåöåú, ìôé îñôø äî÷åîåú äôðåééí'7. áú÷åôú äùéà áàáéá úù"ç 1948, ùéøú çãø äàåëì ëàìó ñåòãéí, îäí ë-200 çáøé ä÷éáåõ ä÷áåòéí, åçáøéí 'æîðééí'; åë-800 ìåçîéí, ùàëìå áîùîøåú åòì ôé ëøèéñéí ùçåì÷å ìäí. áñîåê ìå îãøåí-îæøç, äéä 'îâøù äîñãøéí', ùîîðå éöàå åàìéå çæøå ìåçîé äôìî"ç îï äôòåìåú åä÷øáåú ä÷ùéí áàéæåø.
áéåí äëøæú äîãéðä ä' áàééø úù"ç 14 áîàé 1948, ðöôä îøàä äéùåáéí äòåìéí áìäáåú áâåù òöéåï òì éãé á÷øéú òðáéí åîòìä äçîéùä, åàåáãðí ùì äéùåáéí äøèåá, òèøåú åðåä éò÷á äéä òåáãä îåâîøú. áé"æ àééø úù"ç 26 áîàé 1948, ìàçø îôìä áúôéñú îùìè äøãàø, åáìéîúå ùì ëåç îùåøéï ùì äìéâéåï äéøãðé ùäñúòø òì îòìä äçîéùä å÷øéú òðáéí, äçì ôéðåé äéìãéí, äåøé äçáøéí åçì÷ îï äðùéí ìéøåùìéí åàçø ìúì-àáéá. çáøé ÷øéú-òðáéí åîòìä äçîéùä ùðùàøå ááéúí, ðéñå ëì äòú ìäîùéê áîèìåú äéåîéåîéåú ùì àçæ÷ú äîù÷ äç÷ìàé, ùòðôéå ÷åööå åðâãòå îéåí ìéåí, åúÄô÷ãå ëàðùé 'äâðä' åìåçîéí á÷å äçæéú ùòáø ìîòùä áñîåê ìáðéðé ä÷éáåõ; åáðåñó, åàåìé äéä æä úô÷éãí äòé÷øé, ôòìå ëëç òæø ñåòã åúåîê áìåçîé äôìî"ç.
â îáòéí ùì çáåøúéåú
1 áòéðé çáøé ÷øéú òðáéí
øéáåéí ùì çììéí îùáè úù"ç ôáøåàø 1948, ùäåáàå àå ðàñôå ìàçø äúòììåú åäùçúä ÷ùéí ùáåöòå áâåôåúéäí, çééá äúòøáåú åçöéöä ùì ëåç òæø îéåîï. äèéôåì áâåôåú å÷áåøúï áøåç îñåøú éùøàì, ðòùä áãøê ëìì øåáå áéãé çáøé ä÷éáåõ, ìôé äöòúí. ìåçîé äôìî"ç äöòéøéí ìà äåëùøå ìäëéï ì÷áåøä âåôåú çáøéäí ùðôìå á÷øá, äâí ùëîä çáÅøåú äôìî"ç äåô÷ãå àå âåééñå ìëê; åçáøé ä÷éáåõ îéìàå úô÷éã æä áëåçåúéäí äîåâáìéí áðôù çôöä. éåçðï æøéæ îô÷ã áâãåã äøáéòé, úéàø áîéìéí ùäòåáãåú åäøâùåú ãçå÷éí áäï, àú 'àðùé äîù÷éí [÷øéú òðáéí, îòìä äçîéùä àùø] ìéååðå áëì îòùéðå: ìôðé äéöéàä ì÷øá, åòí ùåáðå îäîòøëä. ... äééðå öòéøéí. äîååú ùäéìê áúåëðå äÅîí øáéí îàúðå. ìà éãòðå àéê ìðäåâ æä òí æä áùòä äîøä, ìà éãòðå àéê ìäáéò éçñðå ìäåôòä æå ùì îååú å÷áåøä. åäðä, áàå äçáøéí äååúé÷éí, àðùé äîù÷éí, åäéå ìðå ìñòã åìîùòðú'8.
ãåîä ëé 'äñòã åäîùòðú' ðáò îòöí ðåëçåúí ùì îáåâøéí îðåñéí åàåäãéí áæéøä àëæøéú åîôúéòä, åîï äòåáãä, ùçáøé ä÷éáåõ èéôìå áâåôåú åáäáàúí ì÷áåøä áîñéøåú, öòø òîå÷, àáìåú åäæãäåú òí äìåçîéí.
ëê ìãåâîà, ìàçø ä÷øá ùìà öìç òì äø ðÆáÌÅé ñÇîוּàì ëùìá áîáöò 'éáåñé', áìéì é"ã ðéñï úù"ç 22- 23 áàôøéì 1948, ùáå ðäøâå åðôöòå ìåçîéí øáéí. ùîåàì ðøãé î÷øéú òðáéí ñéôø ìàçø ùðä áñâðåï îàåô÷ åî÷åöø àåôéðé: 'èåáé äáçåøéí îöàå àú îåúí òì îåøãåú ääø äúìåì, àìéå äòôéìå. îçøéãä äúîåðä ëùðæëøéí àú [ëê] äùåøä äàøåëä ùì äçììéí [ùäåáàå ì÷øéú òðáéí] ùñåãøå ìùí æéäåé [áòìéú áðéï äøôú]. òøá ôñç æä – ðäôê ìéåí àáì ëáã á÷áåöä. îåëé úãäîä äñúåááå äçáøéí – åìà éëìå ìäøéí øàù. áçâ äôñç [ùáú åäçâ äøàùåï: è"å áðéñï úù"ç 24 áàôøéì 1948] éöàå äçáøéí ìëøåú àú ÷áø äàçéí äâãåì. ëì îëä áñìò, ëì ãøãוּø ùì àáï ùäåöàðå îä÷áø äçôåø äøòéã àú ðéîé ðôùðå. ðùëðå áùéðééí àú ùôúðå îäëàá äöåøá. áùéçä çøéùéú áéï äçáøéí îåðéí îé åîé äí äðåôìéí, äøé ëîòè àú ëåìí äëøðå áùîåú, øàÅéðåí ø÷ àúîåì, ùåççðå àéúí – åäéåí îåèìéí äí ììà øåç çééí òì äøöôä ä÷øä.
ìîçøú [øàùåï à' ãçåì äîåòã, è"æ ðéñï úù"ç 25 áàôøéì 1948] äú÷ééîä ääìåéä. òèåôéí áñãéðéí ìáðéí òì âáé àìåð÷åú äåáàå ä÷øáðåú òì âáé îëåðéú îùà, ùðñòä äìåê åùåá ôòîéí îñôø ìáéú äòìîéï. àçøé ñúéîú äâåìì äúàñôå ëì äçáøéí ìðù÷ ìáéú ä÷áøåú, ä÷éôå àú ÷áø äàçéí åáãåîéä òùä ìå ëì àçã àú çùáåï äðôù åäúéçã [ëê] òí æëø äðåôìéí. áîéìéí ðøâùåú öééï ÷öéï äúøáåú [áðé îøù÷] àú äî÷øä äèøâé å÷øà ìàæåø ëåç åìäîùéê òã äðöçåï. çáøé ä÷áåöä [÷øéú-òðáéí åîòìä äçîéùä] òîãå òåã ùòä àøåëä ò"é [òì éã] ä÷áø ðãäîéí îòåöîú äîëä ... [ð÷åãåú áî÷åø]'9.
âåôåú äçììéí îä÷øá áðáé ñîåàì äåáàå ìçöø äîù÷ áéåí ùéùé òøá ùáú åçâ äôñç. öáé÷ä áäø î÷øéú òðáéí ñéôø ìàçø ùðéí, òì äçìèúí äðçåùä ùì çáøé ä÷éáåõ ì÷ééí àú ñãø ìéì äôñç, åáöååúà òí äìåçîéí, ìîøåú ääìí åäàáìåú ä÷ùä: 'á÷ùø ì÷øá ðáé ñîåàì ... äòøáéí äúòììå áâåôåú. ÷Åáìðå áîù÷ àú äâåôåú åùîðå àåúí èåøéí èåøéí áòìééú [äáðéï äøé÷ ùì] äøôú. àðé æåëø ùéöàúé îùí ëåìé îåëúí áãí òì áâãé åäìëúé éùø ììéì äñãø'10. îéøä ùôéâì î÷øéú òðáéí äøçéáä åñéôøä: 'äééúä äúìáèåú ÷ùä áîù÷ åàöì àðùé äôìî"ç, äàí ìçâåâ àú ìéì äñãø ìàçø îôìä ëä ÷ùä åàáãï ëä ëåàá. òì àó äëì îçìéèéí áçéåá. áòé÷ø ëãé ìøåîí àú îöá øåçí ùì äìåçîéí. òåøëéí ìéì ñãø î÷åöø, áúôøéè öðåò'11. áìéì äñãø äðçåù åäîùåúó ùì çáøé ä÷éáåõ äðùàøéí åçì÷ îçáøé äôìî"ç äðåúøéí, ð÷øà îòè îï äðåñç äîñåøúé ùì ääâãä,å'ëîä îùéøéå ùì [ðúï] àìúøîï', åðùàå ãáøéí ðøâùéí éöç÷ áï-àáøäí 'øëæ äáèçåï' ùì ä÷éáåõ åáðé îøù÷, 'äôåìéèøå÷', '÷öéï äçéðåê' ùì çèéáú 'äøàì'12.
2 áòéðé çáøé äôìî"ç
áðé îøù÷ äîùéì, áðàåîå ìôðé ë-200 çáøé äçèéáä òøá ôéøå÷ä áàééø úù"è îàé 1948, àú çáøé ä÷éáåõ ì'÷éøåú çãø äàåëì' ùì ÷øéú òðáéí. äãéîåé '÷éøåú çãø äàåëì' áéèà àú ðåëçåúí äîëéìä, äîæéðä åäîâåððú, ùì çáøé ÷øéú òðáéí, àùø ùîøä òì äìåçîéí îôéøå÷ ðôùé åâåôðé áéîé äîìçîä åìàçøéäí, áòéðé ìåçîé äôìî"ç, àå ìëì äôçåú áòéðé îô÷ãéäí. îøù÷, ùäéä çáø ÷éáåõ âáòú äùìùä, äéèéá ìäáéï àú çáøé ÷øéú òðáéí ùáñáéáåú áéúí ùìäí äúçåììä îìçîú ÷éåí åùøéãä àëæøéú åâåøìéú, ëî÷øä ôøèé ùì äëìì äéùåáé áàøõ. áäúîñøåú øáä äôëå çáøé ä÷éáåõ ìîùøúéí éåîí åìéìä, åëáéëåì èôìéí ááéúí, ùì éçéãåú äìåçîéí, ùéöàå îèáåøå ùì äáéú - çãø äàåëì - åçæøå ìøåá çñøåú åôâåòåú. îéìåúéå ùì îøù÷, ëôé ùäåáàå áãôåñ, äï îàåô÷åú å÷îåöåú áëì äðåâò ìòåáãåú åìôøèéí øáéí, åëåáùåú åîäã÷åú àú øâùåú äðåøàוּú åäàéîä òì îä ùäúçåìì áçæéú, åàú øâùåú ä÷øáä åäúåãä ëìôé çáøé ä÷éáåõ.
'àåúí ä÷éøåú äéå òãéí ìëê ùòøá-òøá îúàñôéí äîô÷ãéí åîúëåððéí ìöàú ì÷øá, åîéã àçøéäí ðëðñéí çééìéí ìáåùéí îãéí åçâåø, âåîòéí ñôì-úä, î÷ùéáéí ìôøèé äôòåìä åéåöàéí. åùåá, îéãé òøá, çîù ã÷åú ìôðé äéöéàä, äéä ðåäâ é-ä [éåñôì'ä èáð÷éï?] ìäéëðñ [ëê] åàåîø ìéåöàéí îùôè àçã áìáã, îòéï æä: "çáøéí, äöìéçå åùåáå áùìåí". ... àçø ëê äéä îúøå÷ï çãø-äàåëì, åäàåøåú äéå ëáéí, åçùéëä òåèôú äëì ìëì ùòåú äìéìä, åä÷éøåú àçåæéí öéôéä ùëáø éàéø äùçø, ùëáø éçæøå äçáøéí ùéöàå. áëì àåúï äùòåú éù åä÷éøåú ä÷ùéáå ì÷åìåú äéøéä ùì øåáéí, î÷ìòéí, ôâæéí å÷åìåú äúôåööåú ùäãäãå îøçå÷, åäí çøãå ìâåøì äçáøéí [ìåçîé äôìî"ç], ùîà ìà éçæåø îé îäí. åááå÷ø çæøå. çæøå òééôéí, áìåééí, ôöåòéí îáåâøéí éåúø. ìà úîéã çæøå ëåìí. åëê ìéìä àçø ìéìä. ëì ôòí çñø îéùäå, åìôòîéí çñøå ùðéí, ùìåùä åìôòîéí âí éåúø îæä. äéå áéðéäí áçåøéí òìéæéí ùìôðé ëì éöéàä äéå öåç÷éí åîúáãçéí åäðä âí îäí ìà çæøå. åìôòîéí äéä çåæø ôúàåí îéùäå îàìä ùðçùáå ìðòãøéí. ä÷éøåú ùîçå ìîøàä äáçåø ùáà çáåù úçáåùú. "çæø îáéú-äçåìéí", ìçù ÷éø àçã ìîùðäå. ... ëê äéå òãéí âí ìøâòé ùîçä áäú÷áì ôúàåí îëúá îàçã äáðéí ùäðä äåà çé, åìøâòé öòø åéâåï ááåà éãéòä îøä ùäðä ðôì áï á÷øáåú. ...
åìéìä-ìéìä, ëîòè, äéå éåöàéí îçãø-àåëì æä çáøéí îï äîù÷ ìçôÌåø ÷áøéí áùáéì àìä ùìà çæøå àìéå îï ä÷øá, åäã ð÷éùú äîòãøéí áàãîä äñìòéú äâéò áãîîú äìéìä âí ìëàï. åáùòåú ùçãø äàåëì äéä øé÷ åãåîí, àæ ôúçå ä÷éøåú áùéçä áéðéäí. äí ùåççå òì èéôåñé äàãí äùåðéí ùðæãîðå ùí áå áòøá åéöàå ì÷øá, òì äîô÷ãéí äååúé÷éí, àðùé îù÷ [ç÷ìàé] åúðåòä [äòáåãä], áåèçéí åæ÷åôé-÷åîä, åòì äöòéøéí ùåççå, îäí ùø÷ òëùéå áàå àøöä [îàéøåôä] åòì àìä ùäéå øæéí, çìùéí áâåó åáëì-æàú [ëê] éöàå òí äéåöàéí.
åááå÷ø, áùåá äàðùéí, ô÷ãå àú ëåìí, àçã-àçã: äàéï îé îäí çñø? ... äðä ùîå àú ìáí áæåâ çáøéí ùúîéã äéå îäìëéí éçã, àçã ìà ææ îçáøå. åäðä áñåôå ùì ìéìä àçã àîø ÷éø ìçáøå: äÇøàéú? äàçã ìà ùá [äãâùä áî÷åø] åäùðé îäìê òöåá, áåãã, àéðå îåöà ìå î÷åí. ìàçø éåí ùàì äðùàø áúîéää åáîáåëä: äðä äåèì òìéå ìäåãéò àú äãáø ìäåøé äðòãø. àéê éòùä æàú åîä éàîø ìäí? åäðä áà éåí åâí äåà, äîáùø, àéððå áéï äçåæøéí ... [ð÷åãåú áî÷åø] äøáä øàå åùîòå àåúí ä÷éøåú'13.
ã îâòéí ùì çáåøúéåú: çáøé ä÷éáåõ åçáøé äôìî"ç
1 äøé÷åã
äîâò äàçã ùì äçáåøúéåú, äúçåìì áúðåòú äâåó äîùåúôú åäîåöâú. øé÷åã äúìäáåúé [à÷ñèèé], ùîëååï ìäúòìåú äðôù åìòøéëú ùéðåééí îçæ÷éí áä, äéä øååç îàåã áùðåú äòìéåú äùðéä åäùìéùéú, áéîé ðòåøéäí ùì îééñãé ä÷éáåõ, åãåø ääåøéí äîåùâé ùì øåá ìåçîé äôìî"ç. äøé÷åã äîùåúó, áéèà îàîõ ùì äúâáøåú, äúîåããåú åäîùëéåú, åëðøàä ðñéåï ùì ùéëçä îëååðú, îçé÷ä çì÷éú, ùì äøâùåú äîãëàéí òì éãé çååéú éçã øáú-òåöîä âåôðéú åøâùéú. äøé÷åã äìéìé äîùåúó ùì äìåçîéí òí çáøé ä÷éáåõ äúçåìì ìàçø äîôìä á÷øá òì îùìè äøãàø, ëàîåø áé"æ àééø úù"ç 26 áîàé 1948. äîôìä, ääøåâéí åäôöåòéí äøáéí, åäñúòøåúå áàåúå éåí ùì ëåç îùåøéðéí ùì äìéâéåï äéøãðé òì ùðé äéùåáéí îúåê ëååðä ìäëçéãí, ùðòöøä, âøîä ìôéðåé îééãé ùì äéìãéí åòîí ðùéí å÷ùéùéí. á÷øéú òðáéí åîòìä äçîéùä äðöåøåú åäîàåéîåú, ðùàøå øåá äçáøéí äâáøéí åîéòåè ùì äçáøåú äðùéí. æå äéúä äàåëìåñéä 'äàæøçéú', ùäöèøôä ìøé÷åã 'äîèåøó' ùì äçééìéí äîãåëàéí åäðñòøéí.
äàîï îðçí ùîé-ùîéãè, àáéå ùì àäøï (â'éîé) ùÆîé îô÷ã áâãåã äùéùé, ùðäøâ á÷øá òì 'äîÄùìè äîùåúó' áãøê ìáéú-ùîù áè"å úùøé úù"è 18 áàå÷èåáø 1948, ãåáá ìàçø ùðä àú çáøéå ìåçîé ôìî"ç, ùùîí ìà ðîñø, çáøé ÷éáåõ çË÷å÷. àçã îäí ñéôø: 'á÷øéú òðáéí, áú÷åôú äøãàø – àçú äùòåú äùçåøåú áéåúø ùáîìçîä – éöàðå ìéìä àçã áøé÷åã ëæä îèåøó. ... âí â'éîé åàðùé ôìåâúå ùáàå ìòæøú [âãåã] "äôåøöéí" á÷øéú òðáéí ðñçôå áîòâì øé÷åã æä'14; 'ú÷ó àú ëåìðå áåìîåñ àçã: ìùëåç àú äëì [äãâùä áî÷åø]. - àú òöîðå, àú ðôùðå åàú æå äîìçîä ùîàçøéðå åîìôðéðå, åàú àìä ù"ðçå" [ð÷áøå] ìà äøç÷ îàÄúðå. éöàðå áøé÷åã îèåøó ùðîùê ëì äìéìä. æä äéä ìéì çåì øâéì, ìà ùáú åìà çâ. ìéì îåæø. îùåí îä ìà éöàðå ìùåí ôòåìä. òã àåø äáå÷ø ðîùëä äçéðâä [àøîéú: äçâéâä] ùì îòâìé ääåøä. æä äéä äøé÷åã äéçéã åäàçøåï. øáéí îçáøé äîù÷ äöèøôå àìéðå áøé÷åã æä. àÆèéä [çáøú ä÷éáåõ] òîãä îï äöã. "äðä àèéä, äàîà ùì äçá'øÆä" [ééãéù: äçáåøä], öò÷å àçãéí, "àèéä, áåàé àúðå!" åâí äéà äåëðñä ìúåê äîòøáåìú'15.
2 äñéòåã
äçÂáוּøúéåú áéï äìåçîéí ìáéï çáøé ä÷éáåõ ëàéìå äúîöúä áéçñéäí òí çáøú ä÷éáåõ àèéä àå àúéä áï-àáøäí ùðéäìä àú 'äîøôàä' åáéú-äçåìéí á÷øéú òðáéí. áï-àáøäí áèàä àú îâò äçáåøúéåú äùðé, äîâò äîøôà [äúéøôåéèé], ùðîæâ áå äîéîã ääåøé. áï-àáøäí ðåìãä áúøð"è 1899 áòéø ÷îéðéõ-ôåãìñ÷ áàå÷øàéðä. äéà åàùäÌ éåñó áï-àáøäí äéå áâøòéï äîééñãéí ùì ÷øéú-òðáéí. îéåîðåéåúéä äøáåú ðìîãå îäåøéä; áéìãåúä, äéúä áúå ùì îðäì áéú-çåìéí áòéø ÷îðéõ-ôåãåìñ÷ áàå÷øàéðä äøåñéú. áùðåú äòùøéí ùìä åùì äîàä ä-20, ðéäìä àîäÌ àëñðéä åîñòãä áùëåðú îçðä éäåãä áéøåùìéí. áùðéí úøö"â-úøö"ã 1933 – 1934, ìîãä áï-àáøäí ñéòåã ááéú-äçåìéí 'äãñä' áéøåùìéí, åàçø ùøúä áî÷öåòä á'îøôàä' á÷øéú òðáéí16. îùðú ú"ù 1940, òáãä á'áéú ääáøàä' ùäå÷í á÷øéú òðáéí, ùäåñá áúù"ç 1948 ìáéú-çåìéí. áï-àáøäí æëúä îï äçééìéí ìëéðåééí ùì äåøåú: 'àîà', 'àîà ùì äçééìéí' å'àîà ùì äôìî"ç'. åñîì âãåã 'äôåøöéí' ùì çèéáú 'äøàì' äåòð÷ ìä ëàçã äìåçîéí, áùåê ä÷øáåú åòøá ôéøå÷ äôìî"ç áàáéá úù"è 1949.
áï-àáøäí úéô÷ãä îôàú ðéñéåðä åâéìä ëàí âãåìä, ëîøôàä áòéñå÷ ùì ôöåòéí, ëîòåããú, åáòé÷ø ëîééöøú øáú-òöîä ùì úçåùú äçáåøúéåú áéï çáøé ä÷éáåõ ììåçîéí; ëê ñéôø ìéîéí àçã îäí: 'òì àèéä éëåìä àðé ìñôø îùäå. äéà çáøä åúé÷ä ùì ÷áåöú ÷øéú-òðáéí. ùîä äìê ìôðéä. äçåìéí åäôöåòéí ùðùìçå î÷øéú-òðáéí ìáúé-äçåìéí áéøåùìéí äéå îñôøéí: "çá'øÆä, éùðä ùí á÷øéú-òðáéí çåáùú [àçåú] àçú. çåáùú ùëæå, çåáùú ùëæå" [îéìéí àìä ðàîøå ëðøàä áäèòîú øâùåú îëåðñéí àåôéðéú] ... àèéä ÷áìä àú äôöåòéí - øáéí îäí áîöá ÷ùä, - éùø îúçú ìàéæîìå ùì ã"ø [îéøåï] éùùëøé [øåôà äçèéáä ùùéøú ááéú-äçåìéí á÷øéú òðáéí], åøöúä ìøàåú àú úåöàåú èéôåìä áäí òã äñåó. ìñáìðåúä àìéäí ìà äéä âáåì. äéúä àçåú, çåáùú, îèôìú îàøâðú åîðäìú àú áéú-äçåìéí. "äàîà ùì äçééìéí" – ëê ÷øàå ìä. äéúä îåáéìä àú äôöåòéí ìèééì. ... àçø-ëê ôâùúéä áòöîé. ðùìçúé òí àîáåìðñ ìäòáéø ôöåòéí ìéøåùìéí. òì éã äãìú äàçåøéú ùì äàîáåìðñ òîãä àùä ìà öòéøä åòæøä ìôöåòéí ìäéëðñ, åìôðé ùðëðñå çéá÷ä ëì àçã îäí áäúøâùåú âãåìä. ëùäàåèå äúçéì ìæåæ ðæëø ôöåò àçã åöò÷: "çëå, òåã ìà àîøúé ùìåí ìàèéä". çæø öåìò î÷öä äàîáåìðñ àì äôúç åäúçá÷ òîä. àçø ëê äùîéòä áàÊæðé äôöåòéí àú äåøàåúéä äàçøåðåú: "éåñ÷'ä, ùìà úù÷ø ùí ìàçåú åùìà úâéã ùëáø ì÷çú àú äëãåøéí, áæîï ùìà ì÷çú àåúí; åàúä, àåøé, òìéê ìùëá áîðåçä âîåøä òåã éîéí àçãéí; ùìà úúøåöõ ëîå ôøà-àãí". àçø-ëê ðéâùä àìé åàîøä: "àçåú, úùîøé ìé áîéåçã òì çééî÷'ä ùìé". ðéâùä àì çééî÷'ä åðù÷ä ìå. çééî÷'ä äéä ôöåò ÷ùä áëúó åîøàäå ùì éìã. àéððé éåãòú àéê äâéò àìéðå'17.
ñéëåí
çÂáוּøÈúéוּú àéëåúéú ééçåãéú ðåöøä áéï çáøé ÷éáåõ ÷øéú òðáéí ìáéï çééìé çèéáú 'äøàì' ùì äôìî"ç áéîé ä÷øáåú ùì îìçîú äùçøåø åäòöîàåú áúù"ç 1947 – 1948: îøëéáéä äéå ÷øáä øòéåðéú åúøáåúéú, ãá÷åú áöéåðåú åîùôçúéåú çìåôéú.
äòøåú:
ã"ø éòì (åééìø) éùøàì äéà àîðéú åäéñèåøéåðéú ùì äéùåá äéäåãé äçãù áàøõ-éùøàì. ñôøä òì çìåöéí åçìåöåú áú÷åôú 'äòìéä äùìéùéú' éöà ìàåø á÷øåá á'éã éöç÷ áï-öáé'. îòï ìîëúáéí: ú"ã 24182 éøåùìéí 91241; èì' 5359696 – 050.
äîàîø äúôøñí ìøàùåðä áëúá-äòú 'îôðä', 53, àééø úùñ"æ àôøéì 2007, [òåøëéíó àìé àáøäîé åàìé öåø], áäåöàú éã èáð÷éï åéã-éòøé, øîú àôòì, òî' 61 – 65. âøñä æå îúå÷ðú åîåøçáú.
úåãä øáä ìàìå ùéãòå, òåããå, äãøéëå åéòöå: àáé, îðçí åéìø, øéðä ôåøú åùîçä àñó, çáøé äôìî"ç. îéøä ùôéâì åçðä ÷ìééï îàøëéåï ÷éáåõ ÷øéú òðáéí, ã"ø àìãã çøåáé îàøëéåï áéú äôìî"ç áúì-àáéá.
[1] àìîåðé, áúåê: îðçí åðòîé ùîé (ùîéãè) [òåøëéí], çáøéí îñôøéí òì â'éîé, úì-àáéá úùé"â, [ìäìï: ùîé çáøéí], òî' 139.
[2] îðçí ùîé (ùîéãè), ãâðéú, áúåê: æøááì âìòã [òåøê],, ñôø äôìî"ç, á, úì-àáéá úùè"æ, [ìäìï: âìòã äôìî"ç], òî' 950.
[3] øàå: àáéáä àåôæ, ñôø äçééí éåîðä ùì ÷áåöú ÷øéú òðáéí úø"ó-úøô"è, éøåùìéí úùñ"á. éòì åééìø [éùøàì], ñôø äçééí ùì ÷øéú òðáéí, ÷úãøä, 114, èáú úùñ"ä, òî' 149 – 159.
[4] òééðå: àåøé áï àøé, äøàì úù"ç, éøåùìéí úùî"ç, òî' 2 – 7.
[5] òééðå, ìîùì: öáé÷ä ãøåø, äøàì ä÷øá òì éøåùìéí, [òåøê: ðúï ùçí], úì-àáéá úùñ"ä, òî' 59 – 62, 126.
[6] éöç÷ á. à. [áï-àáøäí], ìéåí ÷øéú òðáéí, áúåê: òì àí äãøê, ÷øéú òðáéí áîòøëä, ÷øéú òðáéí úù"è, [ìäìï: àí äãøê] òî' 9.
[7] éäåãä ñìåà [ñìåö÷é], àù áäøéí, úì-àáéá úùë"ä, òî' 65 – 66. áãåîä: îðçí (ñøáøðé÷) ëñôé, äâç"ì (âéåñ çåõ ìàøõ), ÷øéú àåðå 1998, òî' 25 – 27.
[8] éåçðï æøéæ, âãåã "äôåøöéí", áúåê: âìòã äôìî"ç, òî' 812. áãåîä: äð"ì, áúåê: ùàåì ãâï åàìéäå é÷éø [òåøëéí], ôìî"ç-"äøàì" ñôø ìåçîé "äôåøöéí" – äâãåã äøáéòé, éøåùìéí 2004, òî' 28 – 29.
[9] ùîåàì ðøãé, ùåîøé äâáåìåú, áúåê: àí äãøê, òî' 56.
[10] öáé÷ä áäø, áúåê: îéøä ùôéâì [òåøëú], "åäâãú ìáðê", çîéùéí ùðä ìîìçîú äùçøåø, ÷øéú òðáéí áîòøëä, æéëøåðåú ùì çáøéí åáðéí, äåöàú àøëéåï ÷øéú òðáéí, ñéåï úùð"ç éåðé 1998, [ìäìï: ùôéâì åäâãú], òî' 25.
[11] îéøä ùôéâì, áúåê: ùôéâì åäâãú, òî' 25.
[12] òééðå: àáéæäø ðçùåï, øéáä øåæðø, æéåä âåìï, áúåê: ùàåì ãâï åàìéäå é÷éø [òåøëéí], ôìî"ç-äøàì" ñôø ìåçîé "äôåøöéí" – äâãåã äøáéòé, éøåùìéí 2004, òî' 90, 152 – 153, 232.
[13] îðçí ùîé (ùîéãè), ãâðéú, òí ôøéãä, áúåê: âìòã äôìî"ç, òî' 949 – 950.
[14] àìîåðé, áúåê: ùîé çáøéí, òî' 116.
[15] àìîåðé, áúåê: ùîé çáøéí, òî' 171.
[16] çéåúä àåøï [òåøëú], àúéä áï-àáøäí, ÷åøåú çééí, àôòì úùñ"å, òî' 10 – 27.
[17] ùîé çáøéí, òî' 171 – 172.
